ΝΙΤΡΟΡΥΠΑΝΣΗ

Η νιτρορύπανση των υπόγειων και των επιφανειακών νερών είναι ένα πολυσύνθετο φαινόμενο που οφείλεται κατά κύριο λόγο σε ανθρωπογενείς δραστηριότητες, με προεξάρχουσες τις αγροτικές και κτηνοτροφικές (υπερλίπανση, ανεξέλεγκτη διάθεση κοπριάς) αλλά και την εκτεταμένη χρήση βόθρων για τη διάθεση οικιακών λυμάτων.

Κύρια πηγή των νιτρικών στο έδαφος είναι τα αζωτούχα λιπάσματα, τα οποία χρησιμοποιούνται στην γεωργία ευρέως, η οργανική ουσία του εδάφους, διάφορα οργανικά υπολείμματα, κοπριές ζώων( αγελάδων, χοίρων, πουλερικών και προβάτων) και άλλα.

Τα πρωταρχικα ανόργανα νιτρικα αλάτα που μπορεί να μολύνουν το πόσιμο νερό είναι το νιτρικό κάλιο και νιτρικό αμμώνιο που χρησιμοποιούνται ευρέως ως λιπάσματα.

Τα νιτρικά χαρακτηρίζονται από το ότι είναι ευδιάλυτα και ευκολοκίνητα μέσα στο έδαφος και γι΄ αυτό είναι δυνατό να μετακινηθούν και να καταλήξουν στα επιφανειακά και υπόγεια νερά προκαλώντας ρύπανση και καθιστώντας τα ακατάλληλα για ύδρευση.Τα περισσότερα αζωτούχα υλικά στα φυσικά ύδατα τείνουν να μετατραπούν σε νιτρικά άλατα.

Αποτέλεσμα της ρύπανσης με νιτρικά στα επιφανειακά νερά είναι η δημιουργία ευτροφισμού, ενώ τα υπόγεια νερά όταν χρησιμοποιούνται για υδρευτικούς σκοπούς, δυνατό να βλάψουν την υγεία των ανθρώπων και των ζώων.

Στα επιφανειακά νερά και ιδίως στις λίμνες και στους κλειστούς κόλπους η παρουσία αυξημένων συγκεντρώσεων αζωτούχων αλλά και φωσφορικών ενώσεων, με τη συνδρομή και της ηλιακής ακτινοβολίας, ενισχύει, συχνά σε υπερβολικό βαθμό, την ανάπτυξη υδρόβιας βλάστησης και φυτικών μικροοργανισμών στο νερό (φυτοπλαγκτόν), δημιουργώντας με τον τρόπο αυτό το φαινόμενο του ευτροφισμού. Στις συνέπειες του ευτροφισμού περιλαμβάνονται η μείωση του διαλυμένου οξυγόνου στα βαθύτερα στρώματα του νερού, η δημιουργία τοξινών που σκοτώνουν τα ψάρια, η παραγωγή ενώσεων που προσδίδουν δυσάρεστη οσμή στο νερό και η εν γένει διαταραχή της οικολογικής ισορροπίας.

Στα υπόγεια ύδατα, η νιτρορύπανση εμφανίζεται κυρίως με τη μορφή αθροιστικής συσσώρευσης νιτρικών, τα οποία σε ορισμένες περιπτώσεις φθάνουν σε επίπεδα που είναι απαγορευτικά για τη χρήση του νερού για σκοπούς ύδρευσης. Ως οριακή τιμή έχει καθορισθεί από την Ελληνική και Διεθνή νομοθεσία η συγκέντρωση των 50 mg/l, ωστόσο ακόμα και σε μικρότερες συγκεντρώσεις (μεγαλύτερες από 25 mg/l) δημιουργείται προβληματισμός για μακροχρόνια χρήση του νερού για πόση.

Οι επιπτώσεις στην υγεία μπορεί να είναι:

1. Βραχυπρόθεσμες επιπτωσεις: Τα υπερβολικά επίπεδα νιτρικών αλάτων στο πόσιμο νερό έχουν προκαλέσει σοβαρές ασθένειες και μερικές φορές το θάνατο. Οι σοβαρές ασθένειες σε βρέφη οφείλονται στην μετατροπή των νιτρικών σε νιτρωδη από το σώμα, και μπορεί να επηρεασουν την ικανότητα του αίματος να μεταφέρει οξυγόνο στα παιδιά. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μια οξεία κατάσταση στην οποία η υγεία επιδεινώνεται ταχύτατα μεσα σε μια περίοδο λιγων ημερών. Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν δυσκολία στην αναπνοή και κυανό χρωμα στο δέρμα.2. Μακροπρόθεσμές επιπτώσεις: Τα νιτρικά και τα νιτρώδη, από μια χρόνια έκθεση σε επίπεδα πάνω από τα μέγιστα επιτρεπτά έχουν τη δυνατότητα να προκαλέσουν: διούρηση, αύξηση αμυλωδων αποθέσεων και αιμορραγία της σπλήνας.

Το άζωτο στις γεωργικές εκτάσεις της Ευρωπαϊκής Ενωσης, είτε αυτό προέρχεται από τη γεωργία είτε από την κτηνοτροφία ανέρχεται περίπου σε 18 εκατομμύρια τόνους ετησίως.

Στη χώρα μας έχουν βρεθεί υψηλά επίπεδα νιτρικών και νιτρωδών που αποδεδειγμένα υπερβαίνουν τα ανώτερα επιτρεπτά όρια που θέτει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με μελέτη στη χώρα μας ως ευπρόσβλητες ζώνες έχουν χαρακτηριστεί:

• Ανατολική και Δυτική Θεσσαλία (συμπεριλαμβανομένου και ενός τμήματος του Ν. Φθιώτιδος).
• Κωπαϊδικό πεδίο
• Λεκάνη Πηνειού Ηλείας
• Κάμπος Θεσσαλονίκης – Πέλλας – Ημαθίας (συμπεριλαμβανομένου και του Ν. Κιλκίς)
• Λεκάνη Στρυμόνα (Σέρρες) με τη λίμνη Κερκίνη
• Πεδιάδα Άρτας – Πρέβεζας
• Αργολικό Πεδίο

Η αντιμετώπιση του προβλήματος της νιτρορύπανσης απαιτεί μεγάλο χρονικό διάστημα για να γίνουν οι απαραίτητες παρεμβάσεις.

Για την αντιμετώπιση του προβλήματος της νιτρορύπανσης η κοινοτική και Ελληνική νομοθεσία προβλέπουν τη λήψη συγκεκριμένων μέτρων και δράσεων που αποσκοπούν στον εντοπισμό των ευαίσθητων σε ευτροφισμό υδατίνων σωμάτων και των ευπρόσβλητων περιοχών, στην εφαρμογή προγραμμάτων και κανόνων ορθής γεωργικής πρακτικής για τον έλεγχο των γεωργικής προέλευσης πηγών αζώτου, στην κατάλληλη επεξεργασία των αστικών λυμάτων και στην παρακολούθηση της κατάστασης των υπογείων υδάτων.

Για την αποκατάσταση εφαρμόζονται οι εξής τεχνικές:

1) Φυσική απονίτρωση

Εφαρμόζεται διακοπή της λίπανσης ή μείωση αυτής. Οι κώδικες ορθής γεωργικής πρακτικής αποβλέπουν στη μείωση της νιτρορύπανσης γεωργικής προέλευσης και περιλαμβάνουν κανόνες σχετικά με τις χρονικές περιόδους κατά τις οποίες δεν ενδείκνυται η διασπορά λιπασμάτων στο έδαφος, τη διασπορά λιπασμάτων σε επικλινή ή σε κορεσμένα εδάφη, κοντά σε υδάτινα ρεύματα κ.λπ. Επιπλέον περιλαμβάνουν την κατάρτιση σχεδίων λίπανσης ανά αγρόκτημα, την τήρηση αρχείων για τη χρήση των λιπασμάτων και τη διαχείριση της χρήσης γης

Σε περιοχές που έχουν χαρακτηρισθεί ευπρόσβλητες ζώνες συντάσσονται σχέδια δράσης, ώστε να μειωθεί η ρύπανση των νερών.Ο χρόνος απορρύπανσης εξαρτάται από την αρχική συγκέντρωση των νιτρικών ιόντων, το πάχος και το πορώδες του υδροφόρου ορίζοντα και την κατείσδυση

2) Ιοντοανταλλαγή

Γίνεται ιοντοανταλλαγή μεταξύ των ιόντων ΝΟ3 - και Cl-, όταν το νερό περνάει από συνθετικές ρητίνες. Εφαρμόζεται κυρίως η μέθοδος της αντίστροφης ώσμωσης συνολικά για αφαλάτωση και απονίτρωση. Κατ’ αυτήν το νερό ερνώντας από μια ημιπερατή μεμβράνη, κατακρατούνται τα νιτρικά ιόντα. Μειονέκτημα είναι η απόφραξη των μεμβρανών.

3) Ηλεκτροδιάλυση:

Εφαρμόζεται ηλεκτρική τάση και τα ιόντα διέρχονται επιλεκτικά μέσω ημιπερατών μεμβρανών.
4) Χημική απονίτρωση:

Προστίθεται αργίλιο σε υδατικό διάλυμα πλούσιο σε νιτρικά ιόντα και μέσω μιας σειράς αντιδράσεων παράγεται ελεύθερο άζωτο ή αμμωνία. Αν το τελικό προϊόν είναι η αμμωνία, γίνεται αεροδιαχωρισμός και ελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα.
5) Βιολογική απονίτρωση:

Χρησιμοποιούνται μικροοργανισμοί, οι οποίοι καταναλώνουν το άζωτο ως θρεπτική ουσία. Άλλη τεχνική είναι η δημιουργία βιομάζας από φύκη, που τρέφονται με νιτρικά.